منار ساربان، اثر منحصر به فرد تاريخي که حتي در ميان بسياري از شهروندان اصفهاني نيز به درستي شناخته شده نيست.

 منطقه خراسان، بلاگر "ايران نامه" در وبلاگ خود به آدرس اينترنتي drshahinsepanta.blogsky.com در خصوص "منار ساربان" يا "برج پيزا" آورده است:

بسياري از آثار تاريخي کشورهاي ديگر در بين ايرانيان شناخته شده‌تر از آثار تاريخي ايران است. اين سخني گزاف نيست. براي نمونه بسياري از ما نام برج کج پيزا را شنيده‌ايم و علاقمنديم که اگر روزگاري سفري به ايتاليا داشتيم حتما از اين اثر تاريخي ديدن کنيم.

اما متاسفانه کمتر گردشگر ايراني يا خارجي است که به شهر تاريخي اصفهان سفر کند و براي ديدن "منار ساربان" کوچه پس کوچه‌هاي بافت تاريخي اصفهان را جستجو کند و حتي اين اثر منحصر به فرد تاريخي در ميان بسياري از شهروندان اصفهاني نيز به درستي شناخته شده نيست.

"برج پيزا" در شهري به همين نام يکي از جاذبه‌هاي گردشگري ايتالياست که روزانه هزاران نفر از سراسر دنيا به ديدن آن مي‌روند. ارتفاع برج کج پيزا 55.86 متر از سطح زمين در پايين ترين قسمت و 56.70 متر در بالاترين سمت است. در حال حاضر زاويه انحراف برج پيزا در حدود 3.99 درجه از خط عمود است.

کار ساخت اين برج در سال 1173 ميلادي آغاز و در سال 1372 ميلادي به پايان رسيد و به نظر مي‌رسد که علت اصلي کج شدن برج پي ريزي روي بستري ماسه‌اي باشد. اما منار ساربان با 54 متر ارتفاع يعني در حدود يک متر کمتر از برج پيزا اما با قدمتي بيشتر (اواخر قرن پنجم هجري قمري)، يادگاري برجاي مانده از دوران سلجوقيان ( 429 هجري قمري تا 577 هجري قمري) است.

منارها يکي از سازه‌هاي اصلي معماري ايراني هستند که در دوره‌هاي مختلف تاريخي از آن‌ها به عنوان برج آتش يا برج نشانه يا رهنما براي راهنمايي کاروان‌ها در مسير جاده‌ها و نشان دادن مکان‌هاي اصلي بافت شهري و يا به عنوان محل خبر رساني يا اذان‌گويي استفاده مي‌شده است.

واژه ساربان نيز در زبان فارسي به معناي شتربان يا نگهبان شتر است و از آنجاکه "منار ساربان" به عنوان يک سازه منفرد، بلند و شاخص از بيشتر نواحي و جوانب بيرون و درون شهر به خوبي قابل مشاهده بوده است به نظر مي‌رسد که کاربري اصلي آن راهنمايي و جهت يابي کاروان‌ها براي دسترسي به مرکز شهر بوده است.

"منار ساربان" در شمال محله جوباره زيباترين و بلندترين منار تاريخي اصفهان و داراي تزئينات آجر و کاشي است.

قطر تحتاني "منار ساربان" 4.2 متر است و طراحي متنوع، بدنه بيروني آن را به هفت بخش متفاوت تقسيم بندي مي‌کند. بخش اول آن آجرچيني ساده ‌است. بخش‌هاي دوم و سوم آن داراي تزيينات عالي آجرکاري است. بخش چهارم آن تاج اول ( گلوگاه ) مناره ‌است که مقرنس‌هاي آجري همراه با کاشي‌هاي فيروزه اي بسيار زيبا دارد. بخش پنجم آن نيز تزيينات آجري است. بخش ششم آن تاج دوم منار ‌است و بخش هفتم آن هم تارک منار يا تاج اصلي است. در قاعده دو تاج اين مناره دو کتيبه بسيار زيبا از بهترين رنگ فيروزه‌‏اي کاشي ديده و خوانده مي‌‏شود.

مهندس محمود رضا شايسته در "اصفهان بهشتي کوچک اما زميني" درباره ميزان انحراف منار ساربان معتقد است: « اين مناره در حدود هشت درجه به سمت جنوب شرقي از امتداد قائم منحرف شده است که ناشي از نشست نامتقارن در پايه‌هاي آن مي‌باشد و مي‌تواند به واسطه اختلالات موجود در شالوده آن يا به دليل تغييرات متوالي در سطح تراز ايستايي در سفره آب زيرزميني يا استفاده از چاهک‌هاي آب منازل اطراف باشد».

به اين ترتيب به نظر مي‌رسد که هنوز جايگاه تاريخي و ارزش‌هاي معماري اين سازه به درستي معرفي نشده و اگر اين بنا در هرکجاي ديگر جهان بود شايد به اندازه برج پيزا شناخته شده بود. البته در اينجا هدف از مقايسه دو اثر تاريخي متفاوت "برج پيزا" و "منار ساربان" که هر يک در بستر فرهنگي، تاريخي و جغرافياي خاص ساخته شده اند براي نشان دادن برتري يکي نسبت به ديگري نيست، بلکه هدف نشان دادن شباهت‌هاي دو بناي تاريخي است که يکي شناخته شده تر و ديگري شايسته توجه و معرفي بيشتر براي گردشگران است.

همچنين اميدواريم که همانند برج پيزا، ميزان انحراف منار ساربان به طور مرتب مورد پايش قرار گيرد تا از خطر احتمالي ريزش آن در آينده جلوگيري شود.